De principes van de tweede industriële revolutie leiden in rap tempo tot een gevaarlijke ‘endgame’. De Amerikaanse econoom en schrijver Jeremy Rifkin windt er geen doekjes om: zonder duurzaam economisch actieplan hebben we geen toekomst. In 2008 bereikten olieprijzen op wereldmarkten een recordhoogte van 147 dollar per vat, wat onze olie-afhankelijke economie tot stoppen bracht.

Eigenlijk hadden we dat kunnen zien aankomen, gezien de controversiële piek in olieproductie in 2006, waarop het International Energy Agency (IEA) berekende dat het winnen van de resterende olie ons meer dan 8 triljoen zou kosten over de volgende twintig jaar. Het zijn slechts twee voorbeelden die Rifkin aanhaalt in zijn betoog dat de tweede industriële revolutie in rap tempo ten einde loopt.

We zijn toe aan de derde industriële revolutie.

We zitten in de tweede afremming van de oliemarkt sinds 2008 en missen nu al de reserves om aan de vraag van snel groeiende markten als India en China te voldoen. Hoewel er technisch gezien voldoende alternatieven zijn voor fossiele brandstof, zijn zij nog niet rendabel genoeg om de tekorten te compenseren. Dus zijn we toe aan de derde industriële revolutie, stelt Rifkin.

En hoe ontstaan zulke grote revoluties? Wanneer nieuwe energieregimes samenkomen met nieuwe communicatierevoluties. "In de negentiende eeuw gingen we van handmatig drukken naar machinaal drukken", geeft Rifkin als voorbeeld. "Daardoor konden we ineens grote hoeveelheden informatie verspreiden in korte tijd. Net zoals we dat tegenwoordig kunnen met het internet.

Een groot verschil is echter dat we niet meer afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen, zoals in de negentiende eeuw. Zo is ook schaliegas een 'bubble' voor investeerders en geen werkelijke oplossing. De voorraden lijken groot, maar er is maar één 'sweet spot', waarna je elders weer verder moet. Het is geen oplossing. Zowel voor de korte als voor de lange termijn niet. De CO2-emissies en de klimaatverandering die fossiele brandstoffen veroorzaken, zijn gigantisch en hebben een verwoestende impact op ons milieu en onze infrastructuur. We moeten de crisis waarin we zitten accepteren."

Vijf-pilaren-benadering

Zoals zijn opmerkingen al doen vermoeden, speelt het internet een belangrijke rol in de derde industriële revolutie, Rifkins vijf-pilaren-benadering voor het transformeren van onze wereld in een nieuw geheel van energieproductie en –consumptie. En daarmee ook een geheel nieuwe economie. Het gedachtengoed waar ook de EU zich formeel aan gecommitteerd heeft.

De econoom specificeert de volgende onderdelen: (1) de verschuiving naar hernieuwbare energie, (2) het transformeren van de bouwbestand van ieder continent tot micro krachtcentrales om hernieuwbare energie 'on site' te kunnen verzamelen, (3) hydrogen en andere opslagtechnieken door de infrastructuur heen uitrollen om intermitterende energieën op te slaan, (4) internettechnologie gebruiken om de power grid van ieder continent om te zetten tot een energie-internet, dat zich net zoals het Internet gedraagt (wanneer miljoenen gebouwen lokaal kleine hoeveelheden hernieuwbare energie opwekken, kunnen zij het surplus terug leveren aan de grid en het delen met hun continentale buren, en (5) de transportvloot transformeren tot elektrische plug-in en energiecel voertuigen die groene elektriciteit kunnen kopen en verkopen op een slim, continentaal en interactief energie-grid.

"Zonder de juiste infrastructuur zullen zelfs de beste technieken geen succes worden. Er is een masterplan nodig."

Gratis energie

Energie is overal te vinden, denk aan zon, wind, geothermische warmte etc. Maar de kunst is om deze energie te verzamelen. Rifkin: "Tot 2005 hadden we een sterk gecentraliseerd systeem, waarbij we energie over de hele wereld verscheepten. Een gedachte die nog stamt uit de twintigste eeuw en waarop we onze economie niet meer draaiende kunnen houden. Waarom zouden we slechts op enkele plekken energie oogsten? We kunnen het overal verzamelen."

Hij wijst daarbij op het bekende voorbeeld van gebouwen die als generatoren kunnen fungeren. Vandaag de dag zijn er al miljoenen mensen die hun eigen elektriciteit genereren. En zoals verschillende economen hebben berekend, zal de curve alleen maar toenemen, wat het binnenhalen van energie steeds eenvoudiger maakt. De marginale kosten voor het produceren van groene energie worden bijna gelijk aan nul. Rifkin: "Voor de techniek die nodig is, betaal je een vast bedrag, maar de daadwerkelijke energie is gratis. De zon en de wind rekenen ons geen kosten."

Master plan

Een belangrijke uitdaging binnen Rifkins gedachtengoed is energieopslag, de derde pilaar. "De feed intarieven zijn zo succesvol dat we het aanbod aan energie niet meer aan zullen kunnen. Zonder de juiste opslagmethoden kunnen we de mogelijkheden van hernieuwbare energie niet voldoende benutten." Hetzelfde geldt volgens hem voor het transport, dat om een sluitende infrastructuur vraagt om de energie ook bij (eind)gebruikers te krijgen. Beschikbaarheid is cruciaal voor het succes.

"In de tweede industriële revolutie was het niet voldoende om alleen een auto te hebben. Er waren ook tankstations nodig en pijplijnen die die stations van brandstof voorzagen. Zonder de juiste infrastructuur zullen zelfs de beste technieken geen succes worden. Er is een masterplan nodig." Rifkin benadrukt dan ook dat het niet voldoende is om de pilaren stuk voor stuk bij langs te lopen, maar ze zich in een gelijk tempo dienen te ontwikkelen en samenwerken als een vlekkeloze, technologische infrastructuur.

"Dat is waar president Obama bijvoorbeeld een fout maakt. De Verenigde Staten subsidieert op zichzelf staande initiatieven, die gedoemd zijn te falen door gebrek aan samenwerking. Wat ik in Europa ook teveel zie gebeuren. We moeten de vijf pilaren op elkaar aansluiten, waarbij we met behulp van big data het geheel kunnen monitoren."

"Nederland heeft een grote behoefte aan een duurzame, economische roadmap met voorspelbaarheden en verantwoordelijkheden. Een plan dat regionaal wordt opgezet en zich landelijk en grensoverschrijdend uitbreidt."

Twee portfolio's

Uiteraard is het onhaalbaar om het systeem gelijk op wereldschaal in te zetten, maar net zoals bij het internet gebeurde, zijn er regio's te creëren die stapsgewijs een wereldwijd dekkend netwerk vormen. Sterker nog: we hoeven volgens Rifkin niet ineens over, maar kunnen de derde industriële revolutie parallel aan de tweede opstarten. De eerste en tweede overlapten elkaar immers ook zo'n veertig jaar. "Werk vanuit twee portfolio's", licht hij toe.

"Blijf voor een deel volgens het oude model werken, maar zorg en in ieder geval voor dat je ook in het nieuwe model stapt, anders zul je niet overleven." Een van de redenen voor dit laatste is de radicale verandering in businessmodellen die Rifkin voorspelt. Met grote organisaties is hij achter de schermen in gesprek over nieuwe machtsverhoudingen. Niet langer zijn het CIO's die nieuwe businessmodellen creëren, maar Chief Productivity Officers, die in staat zijn om kennis samen te brengen en nieuwe mogelijkheden met elkaar te verbinden. Zij kunnen grote productiviteitsopbrengsten realiseren door big data te gebruiken voor het continu vergroten van thermodynamische efficiëntie door de waardeketen heen, en daarmee drastisch de productiviteit in iedere sector van de economie te verhogen.

"Dat brengt nieuwe banen en mogelijkheden", zegt Rifkin. "Utiliteitsbedrijven kunnen zich bijvoorbeeld richten op het managen van het energie-internet. Er zullen miljoenen spelers op de markt zijn die zelf energie te koop aanbieden. Het is voor utiliteitsbedrijven dus beter zich niet te richten op energieverkoop, maar op het managen van energie voor duizenden bedrijven, met het doel om de efficiëntie te vergoten en de productiviteit te verbeteren."

Economische roadmap

Als adviseur van de Duitse bondskanselier Angela Merkel brengt Rifkin zijn gedachtengoed in de praktijk. Zoals vele landen heeft Duitsland te maken met een continue stijging van energieprijzen, die door de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen de economie sterk beïnvloeden. De economische visie waaraan Rifkin bijdroeg was duidelijk: we moeten zo snel mogelijk af van koolstof. Een van de manieren om dat te doen, was de instelling van concurrerende feed-in tarieven voor het tegen betaling terugleveren van privaat gegenereerde elektriciteit.

Zo werd het voor Duitsers extra aantrekkelijk om meer duurzame energie te produceren dan ze zelf gebruiken. Met als resultaat dat ongeveer de helft van alle duurzame energie in Duitsland afkomstig is van particulieren. Nederland mist zo'n langetermijnvisie, stelt Rifkin. Stimulerende maatregelen zijn van te korte duur. "Nederland heeft een grote behoefte aan een duurzame, economische roadmap met voorspelbaarheden en verantwoordelijkheden. Een plan dat regionaal wordt opgestart en zich landelijk en grensoverschrijdend uitbreidt. Het is een grote uitdaging waarvoor een nationale discussie opgestart moet worden. Je overleeft het niet als je niet verandert.