Jaap Lodders

Gedeputeerde Provincie Flevoland

Plannen om de Zuiderzee in te dammen waren er al heel lang, want de hele kustlijn rond de Zuiderzee moest continu strijd voeren tegen het water. Eind 19e eeuw werd de Zuiderzeevereniging opgericht, die mogelijkheden onderzocht om de hele Zuiderzee af te sluiten en in te polderen.

Cornelis Lely, een Nederlandse ingenieur, waterbouwkundige, gouverneur en politicus, presenteerde zijn plan in 1891. Dat plan kwam uiteindelijk als beste uit de bus. Het voorzag in afsluiting van de Zuiderzee door middel van een dijk tussen Noord-Holland en Friesland. Het oorspronkelijke Plan-Lely zorgt voor een totale polderoppervlakte van 232.000 hectare, verdeeld over vier IJsselmeerpolders.

Startschot

Nederland 1918, nog geen Afsluitdijk en geen IJsselmeerpolders. Twee jaar eerder een verschrikkelijke watersnoodramp, die vele gebieden trof rond de Zuiderzee. Een Wereldoorlog die al vier jaar duurde en in Nederland tot enorme tekorten, op allerlei gebieden, maar met name voor voedsel leidde. Hierdoor kan de Zuiderzeewet op 14 juni 1918 door, nu minister, Lely wel definitief worden vastgesteld.

Met die Zuiderzeewet is de basis gecreëerd en is het startschot gegeven om de plannen van ingenieur Cornelis Lely te gaan uitvoeren. Daarmee starten de Zuiderzeewerken, om beter te beschermen tegen het water en meer ruimte voor landbouwgrond te creëren.

De Zuiderzeewerken zijn immens. Het is het geheel van projecten waarmee de Zuiderzee wordt afgesloten tot het IJsselmeer en waarbij delen hiervan worden ingepolderd. De Zuiderzeewerken behoren tot de grootste waterbouwkundige projecten die ooit zijn uitgevoerd.

De Zuiderzeewerken behoren tot de grootste waterbouwkundige projecten die ooit zijn uitgevoerd.
 

De eerste stap voor de afsluiting van de Zuiderzee is de bouw van de 2,5 kilometer lange Amsteldiepdijk naar het eiland Wieringen in 1920. Dit project duurt vier jaar en levert veel nuttige informatie op voor het bouwen van de afsluitdijk. In 1924 volgt de toestemming om met de echte uitvoering van de Zuiderzeewet aan de slag te gaan en in 1927 wordt begonnen met het bouwen van de afsluitdijk, om het water af te scheiden van de zee. 

In 1930 valt de Wieringermeerpolder droog, de eerste drooglegging volgens het plan Lely. Omdat op dat moment de Afsluitdijk nog niet is aangelegd, is de Wieringermeerpolder feitelijk de enige echte Zuiderzeepolder. Er komt 20.000 hectare landbouwgrond beschikbaar.

Stap voor stap

Zorgvuldig wordt het grote plan stap voor stap uitgevoerd. De Noordoostpolder werd in 1942 drooggelegd. Dat zorgde er ook voor dat Schokland en Urk, voorheen eilanden in de Zuiderzee, onderdeel werden van het vasteland. Tegenwoordig zijn ze deel van de provincie Flevoland.

Binnen de overzichtelijke en geordende lijnen vormen de ‘kronkelige’ lijnen van Urk en Schokland herinneringen aan het verleden. Ook dieper in de grond zijn nog archeologische verwijzingen naar het verleden aanwezig. Denk aan de scheepswrakken, restanten van de Swifterbantcultuur en andere bewoningsresten uit de prehistorie.

De inpoldering van Oostelijk Flevoland werd in 1950 gestart vanuit een zogenaamd werkeiland. Dit eiland, dat midden in het IJsselmeer lag, vormde het beginpunt van de dijkaanleg rondom de nieuwe polder, die uiteindelijk in 1957 droogvalt.

Op het werkeiland werd een haven gecreëerd en werden barakken gebouwd voor de dijk- en polderwerkers. Aanvankelijk waren dit houten barakken die vanaf 1951 als huisvesting dienden voor de nieuwe bewoners.

Al snel werden de houten barakken vervangen door stenen woningen, die nu het oudste wooncomplex van Lelystad vormen. De woningen werden in 2007 gerenoveerd en geschikt gemaakt voor permanente bewoning. In 1968 volgt de drooglegging van Zuidelijk Flevoland.

Uniek tempo

Het land werd ingericht op basis van eigentijdse inzichten en mogelijkheden. Plannen voor het nieuwe land werden opgesteld, uitgevoerd en soms aangepast. De steden in Flevoland groeiden eind twintigste eeuw met duizenden woningen per jaar. Een tempo dat uniek was voor Nederland.

Er was een grote stroom vanuit Amsterdam naar Almere en Lelystad. Iedereen kreeg de kans op een nieuw bestaan in een betaalbare woning in een groene omgeving.

Plannen werden gaandeweg wel aangepast. De Markerwaard werd eerst uitgesteld en uiteindelijk geschrapt. Flevoland en in het bijzonder Lelystad en Almere kregen daarmee een andere positie. De steden hebben niet hun oorspronkelijke geplande alzijdige verbinding met onder meer Noord-Holland, Gelderland en Overijssel gekregen. Hiermee veranderde Lelystad van een gepland regionaal centrum in een zijdelings gesitueerde stad.

De Zuiderzeewerken zijn ook nu nog altijd de grootste droogmakerijen ter wereld. Cornelis Lely is vereeuwigd in standbeelden op de Afsluitdijk en op de zuil in Lelystad. En in Flevoland, met haar unieke watergeschiedenis, krijgen belangrijke plekken en gebeurtenissen de aandacht die ze verdienen. Mede daarom staat 2018 in het teken van 100 jaar Zuiderzeewet.

 

De Marker Wadden, een nieuw uniek natuurgebied, vormen in zekere zin een echt slotakkoord van de Zuiderzeewerken. De eerste fase van deze nieuwe natuureilanden, wordt dit jaar opgeleverd.

Waterhuishouding

Gedeputeerde Jaap Lodders beschrijft de bijzondere relatie van Flevoland met water: “De polders zijn omlijst met grote wateren en groene gebieden met ruimte voor recreatie. Maar water is onze grootste vriend en vijand tegelijk. Het gebied wordt elke dag bedreigd door het hoge water, zodat een systeem van pompen er continu voor moet zorgen dat de bodem precies droog genoeg blijft.”

Maar de verandering van het klimaat heeft grote invloed op de waterhuishouding. Zo verandert de manier waarop het regent in Nederland. Het regent vaker en harder, vooral lokaal. Dat betekent dat er meer buffers moeten worden aangelegd om het regenwater goed te kunnen opvangen.

Daarnaast bevat het water steeds meer milieuvreemde stoffen zoals medicijnresten, hormonen en microplastics. Dat vraagt dus om nieuwe manieren van zuivering om de kwaliteit van het water goed te houden.

Provincie Flevoland wil mooi en schoon water voor een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. Kwaliteitsdoelen en maatregelen zijn vastgelegd in waterplannen van het Rijk, provincies en waterschappen. Het waterplan van het waterschap Zuiderzeeland is het Waterbeheerplan 2016-2021. In Flevolandse oppervlaktewateren worden verschillende maatregelen uitgevoerd, zoals de aanleg van natuurvriendelijke of duurzame oevers en het vispasseerbaar maken van sluizen.

De meeste maatregelen worden door het Waterschap Zuiderzeeland uitgevoerd. Tot 2021 legt de provincie natuurvriendelijke oevers aan langs de Urkervaart en de Zwolse vaart. Een overzicht van de aangelegde natuurvriendelijke oevers staat in de zogeheten Atlas van Flevoland.

Afsluitdijk

Voldoende water

Ook het grondwater wordt beschermd, zodat het voldoende beschikbaar en bruikbaar blijft. Het voorkomen van vervuiling en verspilling van grondwater staat daarbij voorop. In delen van Flevoland geldt voor de openbare drinkwatervoorziening een beperking of verbod op boringen en grondwateronttrekkingen.

Provincie Flevoland wil voldoende water zonder te veel risico op wateroverlast. In droge periodes moet er voldoende water zijn, in natte periodes moet het water snel worden afgevoerd. Flevoland kent een uitgebreid stelsel van sloten, tochten en vaarten om de waterhuishouding in het gebied op orde te houden.

In de toekomst neemt door bodemdaling en klimaatverandering de kans op wateroverlast toe.
 

In de toekomst neemt door bodemdaling en klimaatverandering de kans op wateroverlast toe. De provincie, het waterschap en andere partners werken samen aan het voorkomen van wateroverlast. Wat betreft bodemdaling in de Noordoostpolder wordt samen met LTO-Noord het Actieplan Bodem en Water uitgevoerd. Er wordt ervaring opgedaan met bedrijfsvoering in de bodemdalingsgebieden.

Het waterschap neemt maatregelen om de kans op wateroverlast te verkleinen.Voor het gebruik van zoet water is een plan opgesteld. Hierin staat wat gebruikers, zoals agrariërs en gemeenten, mogen verwachten in normale en droge situaties.

Toekomst

In een paar decennia is 1.400 vierkante kilometer voormalige Zuiderzee drooggelegd en vervolgens ingericht voor gebruik. Een prestatie van formaat. Dit verleden van Flevoland vormt tegelijkertijd de basis voor haar toekomst.

Daarbij gaat het zowel over de wijze waarop Flevoland is ingericht, als de wijze waarop de Flevolanders samenwonen, samen leven, samen werken en wordt bestuurd. Het provinciebestuur heeft daarom de Omgevingsvisie FlevolandStraks opgesteld. Die geeft de langetermijnvisie van de provincie Flevoland op de toekomst van dit gebied. Het gaat over de periode tot 2030 en verder.

De provincie heeft alle spelers uit de waterketen en alle lopende initiatieven, zoals de Samenwerking Afvalwaterketen Flevoland, het Waterplan Almere en de langetermijnvisie van Vitens bij elkaar gebracht om te bespreken welke trends in de toekomst te verwachten zijn. De partijen kwamen gezamenlijk tot de conclusie dat de waterketen nog duurzamer kan.

Met een betere kringloop gaat minder water verloren en worden meer afvalstoffen uit het water gehaald. “Dankzij betere technieken kan preciezer worden gemeten wat in het water zit, waardoor het nog beter kan worden gezuiverd”, zegt Lodders. “Provincie Flevoland zal samen met alle betrokken partijen de komende jaren werken aan innovatieve oplossingen.

Dat gebeurt samen met alle bewoners en ondernemers van Flevoland, die hun gebied als geen ander kennen.” Zo blijft de provincie in beweging en kunnen mensen, natuur en bedrijvigheid zich ondanks, maar vooral dankzij het water in de toekomst blijven ontwikkelen.

Meer informatie over 100 jaar zuiderzeewet en de diverse activiteiten die gedurende het jaar in heel het voormalig Zuiderzeegebied plaatsvinden, is te vinden op: www.100jaarzuiderzeewet.com